संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले २६ नोभेम्बर २०२५ मा A/RES/80/10 प्रस्ताव पारित गर्दै हरेक वर्ष ५ सेप्टेम्बरलाई अन्तर्राष्ट्रिय आदिवासी महिला तथा किशोरी दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरे पछि संसारभर यसको चर्चा सुरु भएको छ ।
बिश्वका आदिवासी महिला तथा किशोरीको नेतृत्व, योगदान, ज्ञान, अधिकार र उनीहरूले भोगिरहेका संरचनागत असमानताबारे विशेष ध्यान दिने एउटा अन्तर्राष्ट्रिय अवसरका रुपमा यसको व्याख्या भइरहेको छ ।
इतिहासमा केही मितिहरू पात्रोमा मात्र आउँदैनन् । ती मितिहरू कुनै संघर्षको स्मृति, कुनै बलिदानको कथा र कुनै अधुरो सपनाको प्रतीक बनेर आउँछन् ५ सेप्टेम्बर त्यस्तै एउटा मिति हो ।
तर प्रश्न उठ्छ—किन ५ सेप्टेम्बर ?
यसको उत्तर खोज्दै जाँदा हामी अठारौँ शताब्दीको बोलिभियासम्म पुग्छौँ । त्यहाँ भेटिन्छिन्—बार्टोलिना सिसा ।
बार्टोलिना सिसा ः प्रतिरोधको एउटा नाम हो ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले ५ सेप्टेम्बरलाई दिवस घोषणा गर्नुको अर्थ बार्टोलिना सिसाको जीवनीलाई मात्र विश्वव्यापी बनाउनु होइन । यो निर्णय संसारभरिका आदिवासी महिलाले पुस्तौँदेखि उठाउँदै आएका सामूहिक प्रश्नहरूको अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकारोक्ति पनि हो ।
बार्टोलिना सिसा आयमारा आदिवासी समुदायकी महिला नेतृ थिइन् । उनी स्पेनी औपनिवेशिक शासनविरुद्ध भएको आदिवासी प्रतिरोधकी महत्वपूर्ण पात्र थिइन् । तुपाक कातारीसँगै उनले ला पाज क्षेत्रको विद्रोहमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेकी थिइन् ।
उनी तुपाक कातारीकी पत्नी थिइन् । तर उनलाई केवल कातारीकी पत्नीका रूपमा सम्झनु उनको ऐतिहासिक भूमिकालाई साँघुरो बनाउनु हो । उनी आफैँ एक संगठक र नेतृ थिइन् । औपनिवेशिक शासनले आदिवासी समुदायमाथि गरेको शोषण, दमन र नियन्त्रणविरुद्ध उनले प्रतिरोधको नेतृत्व गरेकी थिइन् । अन्ततः उनी पक्राउ परिन् । ५ सेप्टेम्बर १७८२ मा तत्कालीन बार्टोलिना सिसालाई स्पेनी शासनले मृत्युदण्ड दिएको थियो । उनको शरीरलाई समाप्त गरेर विद्रोहको आवाज पनि समाप्त गर्न सकिन्छ भन्ने औपनिवेशिक सत्ताको विश्वास थियो । तर इतिहासले त्यसको ठीक उल्टो प्रमाणित ग¥यो । उनको शरीर समाप्त भयो, तर उनको प्रतिरोधको स्मृति समाप्त भएन ।
यही स्मृति पछि आदिवासी महिलाको साहस, नेतृत्व र प्रतिरोधको प्रतीक बन्यो । एउटा बलिदानबाट सामूहिक स्मृतिसम्म ५ सेप्टेम्बर बार्टोलिना सिसाको मृत्युसँग जोडिएको ऐतिहासिक मिति हो । बोलिभियामा यो मिति आदिवासी महिलाको संघर्ष र नेतृत्व सम्झने परम्परासँग जोडिँदै आएको हो । पछि यही स्मृतिले बोलिभियाको राष्ट्रिय सीमाभन्दा बाहिरको अर्थ ग्रहण गरेको छ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले ५ सेप्टेम्बरलाई दिवस घोषणा गर्नुको अर्थ बार्टोलिना सिसाको जीवनीलाई मात्र विश्वव्यापी बनाउनु होइन । यो निर्णय संसारभरिका आदिवासी महिलाले पुस्तौँदेखि उठाउँदै आएका सामूहिक प्रश्नहरूको अन्तर्राष्ट्रिय स्वीकारोक्ति पनि हो ।
अन्तर्राष्ट्रिय आदिवासी महिला तथा किशोरी दिवस दिवशले आदिवासी महिलालाई भूमि र भूभागमाथिको अधिकार खोज्ने प्रेरणा दिन्छ । प्राकृतिक स्रोतको निर्णय माथि प्रश्न गर्छ । आफ्नो भाषा र संस्कृति जोगाउने अधिकारको सुनिश्चिता खोज्छ । विकासका नाममा विस्थापन हुँदा आदिवासी महिलाको आवाज सुन्ने संयन्त्र माथि प्रश्न गर्छ । हिंसा, गरिबी र विभेदको सामना गरिरहेका महिलालाई न्याय र सेवाको सवाल गर्छ । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न—आफ्नो जीवन र भविष्यबारे निर्णय गर्ने ठाउँमा आदिवासी महिलाको आत्म निर्णयको अधिकार कहाँ छ ? भन्ने प्रश्न गर्दछ ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले अहिले आदिवासी महिला तथा किशोरीलाई केवल पीडितका रूपमा होइन, अधिकारधारक, ज्ञानका संरक्षक र परिवर्तनका संवाहकका रूपमा स्वीकार गरिरहेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार आदिवासी महिलाहरू भाषा, परम्परागत ज्ञान, संस्कृति, शासन प्रणाली र जैविक विविधताको संरक्षण तथा पुस्तान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् । तर उनीहरूले भूमि तथा स्रोतमा सीमित पहुँच, गरिबी, स्वास्थ्य सेवामा असमान पहुँच, न्यायमा अवरोध, लैङ्गिक हिंसा र निर्णय प्रक्रियामा न्यून सहभागिताजस्ता बहुआयामिक असमानता पनि भोगिरहेका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय दिवसको नाममा “किशोरी” पनि जोडिएको छ । किनकि आदिवासी महिलाको अधिकारको प्रश्न वर्तमान पुस्तासँग मात्र सम्बन्धित छैन । यो अर्को पुस्ताको भविष्यसँग जोडिएको प्रश्न हो ।
एक जना आदिवासी किशोरीले आफ्नो मातृभाषा सिक्न पाउने कि नपाउने? आफ्नै संस्कृति र पहिचानमा गर्व गर्न पाउने कि नपाउने? गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि र रोजगारीमा समान पहुँच पाउने कि नपाउने ? आफ्नो समुदाय र देशको निर्णय प्रक्रियामा भोलि उनको आवाज सुन्ने कि नसुन्ने ? यी प्रश्नहरू भविष्यका मात्र होइनन्। आजै समाधान खोज्नुपर्ने प्रश्न हुन् ।
किनकि एउटा भाषा हराउनु भनेको शब्दहरू मात्र हराउनु होइन; एउटा संसार हराउनु हो । परम्परागत ज्ञान हराउनु भनेको केही पुराना अभ्यास हराउनु मात्र होइन; पुस्तौँले संचित गरेको सामुदायिक स्मृति हराउनु हो । त्यसैले आदिवासी किशोरीलाई अधिकारको विषय बनाउनु भनेको भविष्यलाई अधिकारको विषय बनाउनु हो ।
नेपालको सन्दर्भ
बार्टोलिना सिसाको कथा बोलिभियाको हो । तर उनले उठाएको प्रश्नको प्रतिध्वनि नेपालमा पनि सुनिन्छ । नेपालको इतिहासमा महिलाले सामाजिक अन्याय र सत्ताविरुद्ध आवाज उठाएका उदाहरण छन् । कतिपय आदिवासी महिलाले आफ्नो समयका सामाजिक कुरीति, अन्याय, लैङ्गिक विभेद र निरङ्कुश शासनविरुद्ध प्रश्न उठाएका थिए । तर लेख्य परम्परानभएका आदिवासीहरुको यो इतिहास केवल स्मिृतिमा मात्र रहेको छ ।
नेपालका आदिवासी महिलाहरु र बार्टोलिना सिसालाई एउटै ऐतिहासिक श्रेणीमा राख्न आवश्यक छैन । उनीहरूको समय, समाज र संघर्षको स्वरूप फरक थियो । तर दुवैका कथाले एउटा साझा प्रश्न उठाउँछन् ।
नेपालका आदिवासी महिलाको आफ्नै संघर्षको इतिहास पनि छ। उनीहरूको जीवन भूमि, जंगल, नदी, कृषि, पशुपालन, संस्कृति, भाषा र सामुदायिक सम्बन्धसँग गहिरोसँग जोडिएको छ ।
त्यसैले नेपालमा आदिवासी महिलाको अधिकारको प्रश्न केवल महिला अधिकारको प्रश्न होइन । यो भूमि अधिकार, सांस्कृतिक अधिकार, भाषिक अधिकार, प्राकृतिक स्रोतमा पहुँच, वातावरणीय न्याय र राजनीतिक सहभागिताको प्रश्न पनि हो ।
नेपाली आदिवासी महिलाको सवाल
नेपालमा विकासका विभिन्न परियोजना, संरक्षित क्षेत्र, वन व्यवस्थापन, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणका क्रममा आदिवासी समुदायले विभिन्न प्रकारका प्रभाव भोगिरहेका छन् । यस्ता प्रभावमा महिलाको अनुभव अझ फरक हुन सक्छ ।
घर र समुदायको दैनिक जीवन धान्ने जिम्मेवारी महिलामाथि बढी हुँदा पानी, वन, कृषि, खाद्य सुरक्षा र जीविकोपार्जनमा आएको परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर उनीहरूले भोग्छन् ।
जलवायु परिवर्तनले हिमाली र ग्रामीण समुदायको जीवनमा नयाँ जोखिम थपिरहेको छ । प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर जीवनपद्धतिमा आएको परिवर्तनले महिला र किशोरीको श्रम, शिक्षा, स्वास्थ्य र सुरक्षालाई समेत प्रभावित गर्न सक्छ ।
त्यसैले नेपालमा ५ सेप्टेम्बरको अर्थ केवल एउटा अन्तर्राष्ट्रिय दिवस मनाउनु होइन । यो प्रश्न गर्नु पनि हो—
प्राकृतिक स्रोतबारे निर्णय गर्दा आदिवासी महिलाको आवाज कहाँ छ ?
विकासका कारण विस्थापन हुँदा उनीहरूको अधिकार कसरी सुरक्षित हुन्छ ?
मातृभाषा र परम्परागत ज्ञानको संरक्षणमा उनीहरूको भूमिका कसरी सम्मानित हुन्छ ?
जलवायु परिवर्तनको नीति निर्माणमा आदिवासी महिलाको अनुभव र ज्ञानलाई कति स्थान दिइएको छ ?
निर्णय गर्ने टेबलमा उनीहरूको कुर्सी कहाँ छ ?
संयुक्त राष्ट्रसंघका महिला तथा आदिवासीसम्बन्धी पछिल्ला दस्तावेजहरूले पनि भूमि तथा प्राकृतिक स्रोतमा पहुँच, शिक्षा, स्वास्थ्य, प्रविधि, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियामा आदिवासी महिला तथा किशोरीको समान र अर्थपूर्ण सहभागितालाई महत्वपूर्ण अधिकारका रूपमा जोड दिएका छन् ।
संयुक्त राष्ट्रसंघले ५ सेप्टेम्बर घोषणा गरिसकेको छ। तर कुनै दिवस घोषणा हुनु आफैँमा अधिकार सुनिश्चित हुनु होइन। । संयुक्त राष्ट्रसंघले पनि नयाँ दिवसको उद्देश्यलाई केवल प्रतीकात्मक स्मरणमा सीमित राखेको छैन । यसले आदिवासी महिला तथा किशोरीको नेतृत्व र योगदानलाई विश्वव्यापी दृश्यतामा ल्याउने, उनीहरूका चुनौतीबारे जनचेतना बढाउने, पैरवीलाई बलियो बनाउने र दीर्घकालीन राजनीतिक ध्यान तथा स्रोत परिचालनमा सहयोग पु¥याउने उद्देश्य राखेको छ। । त्यसैले ५ सेप्टेम्बर आफैँमा गन्तव्य होइन ।
यो एउटा ऐतिहासिक सम्झना हो । एउटा राजनीतिक प्रश्न हो । र एउटा भविष्यप्रतिको प्रतिबद्धता हो ।
बार्टोलिना सिसाले आफ्नो समयसँग प्रश्न गरिन् । नेपालमा हाम्रा आदिवासी महिलाहरुले आफ्नो समयसँग प्रश्न गरेका थिए ।
आजकी नेपाली आदिवासी महिला पनि आफ्नो समयसँग प्रश्न गरिरहेकी छन् ।
र भोलिकी आदिवासी किशोरीले हामीसँग प्रश्न गर्ने छन् ।
के हाम्रो भाषा बाँचेको हुनेछ ?
के हाम्रो भूमि सुरक्षित हुनेछ ?
के हाम्रो संस्कृति पुस्तान्तरण भएको हुनेछ ?
के हाम्रो परम्परागत ज्ञानको सम्मान भएको हुनेछ ?
के विकासको निर्णयमा हाम्रो आवाज सुनिएको हुनेछ ?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—
के आफ्नो भविष्यबारे निर्णय गर्ने अधिकार हाम्रो आफ्नै हातमा हुनेछ ?
५ सेप्टेम्बर त्यसैले केवल एउटा दिवस होइन ।
यो बार्टोलिना सिसाको बलिदानबाट आजसम्म आइपुगेको एउटा लामो यात्राको स्मृति हो ।
यो संसारभरिका आदिवासी महिलाको संघर्ष र नेतृत्वलाई स्वीकार गर्ने दिन हो ।
र नेपालका लागि—आफ्ना आदिवासी महिलाको आवाजलाई केवल सुन्ने होइन, निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रमा राख्ने प्रतिबद्धता दोहो¥याउने दिन हो ।
किनकि—
दिवस एउटा मिति हो । अधिकार भने निरन्तर यात्रा हो। । बार्टोलिना सिसाको कथा त्यही यात्राको एउटा ऐतिहासिक अध्याय हो । अब त्यस यात्राको अर्को अध्याय नेपाली आदिवासी महिला र किशोरीले कसरी लेख्नेछन् ?
(सम्पादकीय नोट ः यो लेख कृतिम बुद्धिमता (एआइ) को सहयोगमा तयार गरिएको हो )
