जलवायू परिबर्तनबाट आदिवासीलाई असर

डोल्मा शेर्पा
डोल्मा शेर्पा८ मंसिर २०७५, शनिवार
जलवायू परिबर्तनबाट आदिवासीलाई असर

विश्वव्यापी बहसको बिषय बनेको जलवायू परिबर्तनबाट आदिवासी जनजातिहरु सबै भन्दा बढी प्रभावित बन्न पुगेको यसका अभियानकर्ताहरुले बताएका छन् । ‘प्राकृतिक वााातावरणसँग  आदिवासीको घनिष्ठ सम्बन्ध र निर्भरता हुन्छ । यसै कारण  जलवाय परिबर्तनबाट आदिवासीहरु बढी प्रभावित भएका हुन्छन् ।’ नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको जलवायू परिबर्तन कार्यक्रमका संघीय संयोजक तुङ्गाभद्रा राईले भने –‘नेपालमा पनि यसको असर देखा पर्न थालि सकेको छ । हिमाल देखि तराईसम्मका आदिवासीहरुको बद्लिदो जीवन पद्धतिलाई नियाल्यौ भने जो कोहीले पनि यसको महसुष गर्न सक्छन् ।’

हिमाल कालो  

विभिन्न स्थानहरुमा पानी पर्ने, हिउँ पर्ने र असिना पर्ने ढाँचामा अस्वाभाविक परिवर्तन देखिएमा जलवायू परिबर्तन भन्ने गरिन्छ । नेपालमा पनि केही भागमा पहिलेभन्दा धेरै पानी पर्ने,  केही ठाउँमा भने कम पानी पर्नेजस्ता असरहरु देखिएका छन् । आँधी, खडेरी, गर्मीको लहर र वर्षाका घटना झन बढी हुन थालेको जलवायू परिबर्तनका अनुसन्धानकर्ता डा रघुबीर बिष्टले बताए ।

नेपालमा पनि केही भागमा पहिलेभन्दा धेरै पानी पर्ने,  केही ठाउँमा भने कम पानी पर्नेजस्ता असरहरु देखिएका छन् ।

‘उच्च हिमशृङ्खलामा हिउँको तह घटेर गइसकेको छ भने हिउँ पग्लने क्रम बढेर हिमनदीको वहाव बढेको छ ।’ अर्का अभियानकर्ता कमल साम्पाङ भन्छन् ‘हिमालका हिउँ पग्लेर जाने, हिउँ कम देखिने वा हिमाल कालो देखिन थालेको छ । हिउँ पग्लेर हिमतालमा पानी बढेर फुट्ने खतरा बढेको छ । यो जलवायु परिबर्तनको सूचक हो ।’

जलवायू परिबर्तनका यस्ता सूचकबाट खोला किनारामा बसोबास गर्दै आएका आदिवासी माझी तथा बोटे प्रत्यक्ष प्रभावित छन् । बाढी तथा पहिरोको उच्च जोखिममा उनीहरुको परम्परागत पेशा र पेशासंगै धार्मिक तथा साँस्कृतिक र आध्यात्मीक आस्थामा गंभीर चोट पुग्न गएको छ ।  साम्पाङको तर्कमा यो क्षतीपुर्ती दिन नसकिने क्षति हो । यस्तो क्षती देशै भरका आदिवासीमा परेको छ । 

बसाई सर्ने बढे

सोलु निबासी सोनाम याङ्जी शेर्पाको भनाईमा हिमालमा हिउँ पर्न छोडे पछि हिमाली भेग मरुभूमि जस्तो देखिन थालेको छ । पर्यटन व्यबसाय गर्नेहरु यसबाट प्रभावित भएका छन् । हिमाल र हिउँ हेर्न जानेहरुको संख्या घटेको छ । उनले थपिन् ‘यसै कारण सोलुका शेर्पाहरुमा बसाईसराईको लहर नै चलेको छ । यो बसाई सराई उनीहरुको लागि बाध्यता जस्तै हो । 

गंगटो लोप भयो

आदिवासीहरुको मूख्यजिविकाको आधार फरक–फरक रहेकोृ छ । परम्परागत कृषि हो । जलवायू परिबर्तनले परम्परागत बिउ बिजन तथा कृषिमा ह्रास आएको छ । लामो खडेरी र बाढीले गर्दा उनीहरुको जीविकाका साधानहरु पाउन छोडिएको छ । उच्च हिमाली तथा पहाडी इलाकामा उत्पादन हुने परम्परागत आलु तथा फापर बालीका बिउँ नष्ट भएका छन् । यी बालीहरु मूख्य हिमाली भेगको मूख्य खाद्यन्न बाली हुन् । 

तराइका आदिवासीहरुको खाद्य परिकारका रुपमा प्रचलित घुँघी, चेपा, तथा गंगटोहरु पाउन छोडिएको सर्लाहीका खड्गबहादुर थारुको भनाई छ ।

तराइका आदिवासीहरुको खाद्य परिकारका रुपमा प्रचलित घुँघी, चेपा, तथा गंगटोहरु पाउन छोडिएको सर्लाहीका खड्गबहादुर थारुको भनाई छ । थारुको अनुमानमा यो पनि जलबायू परिबर्तनको असर हो । यसबाट पनि थारु आदिवासीहरु प्रभावित बनेका छन् । तराई मधेशमा पछिल्लो केही बर्ष देखि जाडो मौसममा शितलहर र गर्मी यामको प्रचण्ड गर्मीले गर्दा यस्ता जलचर्हरु पाउन छोडेको उहाँको अनुमान छ । यसबाट राज्यको सेवा र सुविधाबाट बन्चितीकरणमा परेका आदिवासी बालबालिका, बृद्ध, बृद्धामा सोझो असर परेको छ । थारु आदिवासीहरु यस प्रकारका जलचर जीवहरुलाई औषधिका रुपमा लिने गर्दछन् ।  बिभिन्न प्रकारका रोग प्रतिरोध गर्ने क्षमता यस्ता परिकारको सेवनबाट बढने उनीहरुको दावी छ । 

 

सुके पानीका मुहान पनि...

जलवायू परिबर्तनले आदिवासी बसोबास गर्ने स्थानहरु मरुभूमिकरण भएका छन् । लामो समय देखि बर्षाद नहुँदा खाद्यन्न बालीमा सुख्खा लागेको छछ । पाँचथरको कुम्मायक गाउँपालिका क्षेत्रमा खडेरीग्रस्त क्षेत्रका रुपमा यसै बर्ष पहिचान भएको थियो । 

जलवायु परिवर्तनको मूख्य कारण पृथ्वीको सतह तातिनु हो । बिश्वमा बढदो कलकारखाना र यातायातका साधनको प्रयोग तथा तेल, ग्यास वा कोइला जस्ता अत्याधिक उत्खनन् गरेर निकालिएका इन्धनहरुले यसको उत्सर्जन हुने गर्दछ । वनजंगलको फडानी र  क्षयीकरण ठूलो परिमाणमा काठ काट्नु, वनजंगलमा आगो लगाउनु तथा खेतीका लागि जमिन विस्तार गर्नेलगायतका कार्यहरुले  पनि कार्बनडाइ उत्सर्जन हुन्छ ।

पाँचथर रानीगाउँका स्थानीय कमल लावतीको भनाईमा भएका पानीका मुहानहरु बिगत चारबर्षदेखि सुकेका छन् । यसले गर्दा स्थानीय आदिवासी लिम्बू परिवारका महिलाले कोशौ टाडा पानी लिन जान पर्ने र महिलाले दुख पाउनेृ गरेको उनको भनाई छ । 

आदिवासीहरुमा परेको यो आपदलाइ ध्यानमा राखेर नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ लगायतका संघसंस्थाले नीतिगत वकालत गरिरहेको महासंघका संघीय सचिब लाक्पा ढेक्पो शेर्पाले बताईन । उनले भनिन् जवलायू परिबर्तनले आदिवासीलाई सोझो असर पार्ने भएको हुँदा असर न्युनिकरणका कार्यक्रमहरु आदिवासी मैत्री हुनु पर्ने उनको तर्क छ । 

जलवायु परिवर्तनको मूख्य कारण पृथ्वीको सतह तातिनु हो । बिश्वमा बढदो कलकारखाना र यातायातका साधनको प्रयोग तथा तेल, ग्यास वा कोइला जस्ता अत्याधिक उत्खनन् गरेर निकालिएका इन्धनहरुले यसको उत्सर्जन हुने गर्दछ । वनजंगलको फडानी र  क्षयीकरण ठूलो परिमाणमा काठ काट्नु, वनजंगलमा आगो लगाउनु तथा खेतीका लागि जमिन विस्तार गर्नेलगायतका कार्यहरुले  पनि कार्बनडाइ उत्सर्जन हुन्छ । यी सबै क्रियकलापमा आदिवासीको सम्लग्नाता नहुँदा नहुँदै यसको मारमा उनीहरु पर्नू परेको छ । 

प्रतिक्रिया

अन्य सामाग्रीहरु डोल्मा शेर्पा