भारतको उत्तरपूर्वी राज्य अरुणाचल प्रदेश विविध आदिवासी समुदाय, समृद्ध मौखिक परम्परा र स्थानीय शासन प्रणालीका कारण विशिष्ट मानिन्छ । यही क्षेत्रमा पर्ने काम्ले जिल्लाको क्याम्पोरिजो सर्कलमा न्यिशी समुदायको सामाजिक जीवन अझै पनि परम्परागत संस्थाहरूसँग गहिरोसँग जोडिएको छ। । गाउँका ज्येष्ठ नागरिक, कूलप्रमुख, परम्परागत परिषद् र धार्मिक–सांस्कृतिक नेतृत्वले स्थानीय निर्णय, सामाजिक अनुशासन र सामुदायिक गतिविधिमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् ।
हालै प्रकाशित एक अध्ययनले क्याम्पोरिजोमा रहेका परम्परागत संस्थाहरूलाई केवल पुरानो सामाजिक संरचना नभई समयअनुसार बदलिँदै गएको जीवित र गतिशील शासन प्रणालीका रूपमा चित्रण गरेको छ । अध्ययनका अनुसार यी संस्थाहरूले विवाद समाधानदेखि वन, भूमि र पानी व्यवस्थापनसम्मका काममा समुदायलाई मार्गदर्शन गर्छन्। साथै, महिलाको आर्थिक सशक्तीकरण, स्व–सहायता समूह गठन, कृषि विकास र सांस्कृतिक निरन्तरतामा पनि उनीहरूको योगदान देखिन्छ ।
सहमतिमा आधारित स्थानीय न्याय
क्याम्पोरिजो क्षेत्रमा ‘मेल’, ‘न्येल’ वा ‘न्येले’ भनेर चिनिने गाउँ परिषद्हरू परम्परागत प्रथाजनित शासनका प्रमुख संरचना हुन् । यस्ता परिषद्मा गाउँका सम्मानित ज्येष्ठ नागरिक, कूलका प्रतिनिधि र सामाजिक रूपमा स्वीकार्य नेतृत्व सहभागी हुन्छन् । उनीहरूले भूमि विवाद, पारिवारिक झगडा, विवाहसम्बन्धी समस्या, चोरी, नैतिक विचलन तथा अन्य सामाजिक विवादमा छलफल गरी समाधान खोज्छन् ।
परम्परागत संस्थाहरू शासनको संरचना मात्र होइनन्, तिनले संस्कृति, इतिहास र नैतिक मूल्यको पुस्तान्तरण पनि गर्छन् । न्यिशी समुदायमा विवाहका नियम, कूलसम्बन्ध, सामाजिक दायित्व, कृषि संस्कार, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक व्यवहारबारे ज्ञान मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ ।
परम्परागत न्याय प्रणालीको मुख्य विशेषता दण्डभन्दा मेलमिलाप र पुनस्र्थापनामा जोड दिनु हो । विवादमा संलग्न पक्षहरूलाई अलग–अलग रूपमा दोषी ठहर गर्नुभन्दा सामाजिक सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरिन्छ । क्षतिपूर्ति, सार्वजनिक माफी, सामुदायिक प्रतिबद्धता र आपसी सहमतिमार्फत विवाद समाधान गरिने भएकाले स्थानीय मानिसहरू यस प्रक्रियालाई सहज र विश्वासिलो ठान्छन् ।
दुर्गम गाउँमा औपचारिक अदालतसम्म पुग्न समय, पैसा र प्रशासनिक कठिनाइ लाग्ने भएकाले परम्परागत परिषद् ग्रामीण समुदायका लागि तत्काल न्यायको माध्यम बनेका छन् । यद्यपि, यस्ता संस्थाले आधुनिक कानुन र मानवअधिकारका आधारभूत मान्यतासँग समन्वय गर्दै अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता पनि अध्ययनले औँल्याएको छ ।
भूमि र वनका सामूहिक संरक्षक
परम्परागत संस्थाहरूको अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी प्राकृतिक स्रोतको व्यवस्थापन हो । न्यिशी समुदायमा भूमि, वन, नदी र कृषि क्षेत्रलाई केवल निजी सम्पत्तिका रूपमा नभई सामुदायिक जीवनको आधारका रूपमा हेरिन्छ । त्यसैले वनबाट काठ, दाउरा, जडीबुटी वा अन्य सामग्री संकलन गर्ने समय र तरिकाबारे सामुदायिक नियम बनाइन्छ ।
झुम खेतीसँग सम्बन्धित गतिविधि, सिँचाइ, कृषि श्रम र वन क्षेत्रको प्रयोगमा गाउँका ज्येष्ठ तथा परिषद्ले समन्वय गर्छन् । कुन क्षेत्रमा खेती गर्ने, कुन वन क्षेत्रलाई संरक्षण गर्ने र सामुदायिक काममा कसरी श्रम बाँडफाँट गर्ने भन्ने निर्णय प्रायः सामूहिक छलफलबाट गरिन्छ ।
उनीहरूले भूमि विवाद, पारिवारिक झगडा, विवाहसम्बन्धी समस्या, चोरी, नैतिक विचलन तथा अन्य सामाजिक विवादमा छलफल गरी समाधान खोज्छन् ।
यस्तो प्रणालीले स्थानीय ज्ञान र वातावरणीय सन्तुलनलाई जोड्छ । पुस्तौँदेखि संकलित अनुभवका आधारमा समुदायले मौसम, माटो, पानी र वनस्पतिको प्रकृतिबारे ज्ञान विकास गरेको छ। आधुनिक विकास योजनाले यस्तो स्थानीय ज्ञानलाई बेवास्ता गरेमा वातावरणीय क्षति र सामाजिक असन्तुलन निम्तिन सक्ने भएकाले परम्परागत संस्थासँग सहकार्य आवश्यक देखिन्छ ।
महिलाको नेतृत्व र आर्थिक सशक्तीकरण
क्याम्पोरिजोको अनुभवमा परम्परागत संस्थाहरू महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणका सहयात्री पनि बनेका छन् । अध्ययनका अनुसार सन् २००६ तिर इटानगर डायोसेसन इम्पावरमेन्ट एसोसिएसनको पहलमा स्थानीय महिलालाई नेतृत्व र सामुदायिक संगठनसम्बन्धी तालिम दिइएको थियो। तालिमपछि ती महिलाहरूले स्व–सहायता समूह र किसान समूह गठनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेले ।
क्याम्पोरिजो क्षेत्रमा हाल ४५ वटा स्व–सहायता समूह र ४२ वटा किसान क्लब रहेको अध्ययनमा उल्लेख छ । यी समूहले बचत, सानो ऋण, कृषि, पशुपालन, स्वास्थ्य सचेतना र गाउँस्तरीय शिक्षामा योगदान पु¥याएका छन् ।
परम्परागत नेतृत्वको समर्थनका कारण महिलाका समूहले सामाजिक वैधता र विश्वास प्राप्त गरेका छन् । गाउँका ज्येष्ठहरूले समूहको बचत, ऋण तथा सामूहिक गतिविधिमा निगरानी राख्दा आर्थिक अनुशासन बलियो भएको देखिन्छ । स्थानीय विश्वासको सञ्जाललाई आधुनिक वित्तीय अभ्याससँग जोड्दा महिलाहरू घरायसी भूमिकाबाट बाहिर निस्केर सामुदायिक निर्णयमा सहभागी हुन थालेका छन् ।
यसले परम्परागत संस्था महिलामैत्री छन् भन्ने निष्कर्ष स्वतः प्रमाणित गर्दैन । धेरै परम्परागत संरचनामा महिलाको निर्णायक सहभागिता अझै सीमित हुन सक्छ । त्यसैले भविष्यमा महिलालाई परिषद्, विकास समिति र स्रोत व्यवस्थापनका निर्णयमा समान प्रतिनिधित्व दिनुपर्ने चुनौती पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।
संस्कृति र पुस्तान्तरणको केन्द्र
परम्परागत संस्थाहरू शासनको संरचना मात्र होइनन्, तिनले संस्कृति, इतिहास र नैतिक मूल्यको पुस्तान्तरण पनि गर्छन् । न्यिशी समुदायमा विवाहका नियम, कूलसम्बन्ध, सामाजिक दायित्व, कृषि संस्कार, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सामुदायिक व्यवहारबारे ज्ञान मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ ।
परम्परागत संस्थाको संरक्षणसँगै पारदर्शिता, समावेशिता, मानवअधिकार र कानुनी उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ । स्थानीय ज्ञान र आधुनिक शिक्षा, परम्परागत मेलमिलाप र औपचारिक न्याय, सामुदायिक नियम र संवैधानिक अधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्न सके मात्रै यस्ता संस्थाहरू भविष्यमा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छन् ।
ज्येष्ठ नागरिकहरू कथा, मिथक, लोकविश्वास र अनुष्ठानमार्फत युवापुस्तालाई समुदायको इतिहास सुनाउँछन् । चाडपर्व, सामूहिक भेला र धार्मिक संस्कारले युवा पुस्तालाई आफ्नो पहिचान र सामुदायिक सम्बन्धसँग जोड्छ। । न्योकुमलगायतका कृषि तथा सांस्कृतिक पर्वहरूमा परम्परागत नेतृत्वको सक्रिय सहभागिताले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ ।
डोनी–पोलो विश्वास प्रणालीसँग जोडिएका धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासले प्रकृति, कृषि र सामुदायिक जीवनबीचको सम्बन्धलाई अभिव्यक्त गर्छन्। यस्ता संस्कारले मानिसलाई भूमि र वातावरणप्रति उत्तरदायी बन्न प्रेरित गर्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ ।
आधुनिक शासनसँग सहअस्तित्व
परम्परागत संस्था र आधुनिक राज्य संरचनाबीचको सम्बन्ध सधैँ सरल छैन । पञ्चायती राज, सरकारी प्रशासन, गैरसरकारी संस्था र गाउँ परिषद्का अधिकारक्षेत्र कहिलेकाहीँ एक–अर्कासँग ओभरल्याप हुन्छन् । भूमि, विकास योजना, विवाद समाधान र स्रोत नियन्त्रणका विषयमा कसको अन्तिम अधिकार हुने भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ ।
तर क्याम्पोरिजोको अनुभवले परम्परागत र आधुनिक संस्थाहरूबीच सहकार्य सम्भव रहेको देखाउँछ । सरकारी कार्यक्रम वा गैरसरकारी संस्थाका योजना स्थानीय परिषद् र ज्येष्ठ नागरिकमार्फत समुदायमा पु¥याउँदा स्थानीय स्वामित्व बढ्न सक्छ । बाहिरबाट आएको परियोजना स्थानीय संस्कृति, आवश्यकता र प्राथमिकतासँग मिलाउन परम्परागत नेतृत्वले मध्यस्थको भूमिका खेल्न सक्छ ।
यसलाई ‘मिश्रित शासन’ भन्न सकिन्छ—जहाँ संवैधानिक संस्थाले कानुनी र प्रशासनिक जिम्मेवारी सम्हाल्छन् भने परम्परागत संस्थाले स्थानीय विश्वास, सामाजिक सहमति र सांस्कृतिक सान्दर्भिकता प्रदान गर्छन् ।
संरक्षणसँगै सुधारको आवश्यकता
परम्परागत संस्थाहरूको सामाजिक वैधता बलियो भए पनि तिनलाई आलोचनात्मक रूपमा हेर्नुपर्छ । सबै निर्णय सहमतिमा आधारित भए पनि कमजोर वर्ग, महिला, युवा वा फरक विचार राख्ने व्यक्तिको आवाज पर्याप्त रूपमा समेटिएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण छ ।
त्यसैले परम्परागत संस्थाको संरक्षणसँगै पारदर्शिता, समावेशिता, मानवअधिकार र कानुनी उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ । स्थानीय ज्ञान र आधुनिक शिक्षा, परम्परागत मेलमिलाप र औपचारिक न्याय, सामुदायिक नियम र संवैधानिक अधिकारबीच सन्तुलन कायम गर्न सके मात्रै यस्ता संस्थाहरू भविष्यमा अझ प्रभावकारी बन्न सक्छन् ।
क्याम्पोरिजोको उदाहरणले देखाएको मूल सन्देश यही हो—विकास भनेको पुरानो संरचना विस्थापित गर्नु मात्र होइन । स्थानीय समुदायको विश्वास र ज्ञानलाई सम्मान गर्दै आधुनिक प्रणालीसँग जोड्नु पनि विकासकै महत्वपूर्ण बाटो हो । परम्परागत संस्थाहरूले सामाजिक सद्भाव, सांस्कृतिक निरन्तरता, वातावरणीय संरक्षण र आर्थिक सशक्तीकरणमा योगदान दिन सक्छन्, यदि तिनलाई लोकतान्त्रिक र समावेशी दिशामा निरन्तर सुधार गर्दै लगियो भने।
